İmplant ətrafında sümük əriməsi: nə qədəri normaldır, nə vaxt xəstəlikdir?

İmplant sümüyə yerləşdirildikdən sonra ətrafındakı sümük sağalma və uyğunlaşma dövrü keçirir. Cərrahiyyə zamanı açılan yuva, implantın yuxarı hissəsində diş ətinin özünə yer açması və protezin taxılması sümük kənarında kiçik yenidən formalaşmaya səbəb ola bilər. 2017-ci il Ümumdünya Seminarı üçün hazırlanmış tərif məqaləsi buna görə sağlam implantı «ilk sağalmadan sonra əlavə sümük itkisinin olmaması» kimi təyin edir. Yəni meyar sıfır dəyişiklik deyil, sağalmadan sonra sabitləşmiş sümük səviyyəsidir.

Həmin seminarın konsensus hesabatı vacib bir təfərrüat da əlavə edir: sümük dəstəyi azalmış implant da sağlam ola bilər. Məsələn, keçmişdə müalicə olunmuş iltihabdan sonra sümük daha aşağıda qalıb, amma illərdir sabitdirsə, bu tək başına xəstəlik deyil. Həlledici olan sümüyün harada olması deyil, irəliləyib-irəliləmədiyi və ətrafında iltihab olub-olmamasıdır.

Xəstəlik tərəfdə iki vəziyyət var. Periimplant mukozit yalnız diş ətini tutan iltihabdır: qızartı, şişkinlik, zondlama zamanı qanaxma var, amma ilk sağalmadan sonra əlavə sümük itkisi yoxdur. Periimplantit isə konsensus hesabatının tərifinə görə bakterial ərplə əlaqəli, implant ətrafındakı toxumada iltihab və ardınca irəliləyən sümük itkisi ilə müşayiət olunan xəstəlikdir. Əlamətləri zondlama zamanı qanaxma və ya irin, dərinləşən ciblər və ya diş əti kənarının geriləməsi və rentgendə sümük itkisidir.

Buna görə fərqi tək bir rentgen müəyyən edə bilməz. Tərif məqaləsi periimplantiti protez taxıldıqdan sonra qeydə alınmış dəyərlərə görə artan cib dərinliyi və ilk sağalmadan sonra rentgendə görünən sümük itkisi ilə təyin edir. Konsensus hesabatı da həkimlərə protez tamamlananda başlanğıc rentgen şəkli çəkməyi və cib ölçməsi aparmağı tövsiyə edir. Köhnə rentgen yoxdursa, seminar bir hədd verir: zondlama zamanı qanaxma ilə birlikdə rentgendə sümük səviyyəsinin 3 mm və ya daha çox aşağıda olması və cib dərinliyinin 6 mm və ya daha çox olması periimplantiti göstərir.

Erkən dövrdəki sürət də ipucu verir. Üst çənənin arxa nahiyəsindəki 508 implantın izləndiyi tədqiqatda 18-ci ayda 2 mm-dən çox sümük itirən implantların 96%-i protez taxıldıqdan 6 ay sonrakı ölçmədə 0,44 mm və ya daha çox itirmişdi. Eyni qrupun 590 implantı əhatə edən sonrakı tədqiqatı protez taxıldıqdan 6 ay sonra 0,5 mm-dən artıq itkini izlənilməli hədd kimi təklif etdi. Bunlar bir tədqiqat qrupunun müşahidə tədqiqatlarıdır və universal hədd deyil; amma ilk ilin rentgen şəkillərinin niyə saxlanmalı olduğunu göstərir.

Periimplantit düşünüldüyündən erkən başlaya bilər. İsveçdə təsadüfi seçilmiş və 9 il əvvəl implant qoyulmuş 588 pasiyentin araşdırıldığı tədqiqatda pasiyentlərin 45%-ində qanaxma və ya irinlə birlikdə 0,5 mm-dən çox sümük itkisi, 14,5%-ində isə 2 mm-dən çox itki ilə orta və ya ağır periimplantit var idi. Eyni məlumatlar əsasında aparılmış irəliləmə təhlilində 3-cü ilə qədər təsirlənmiş implantların 66%-ində 0,5 mm-i aşan itki başlamışdı və itki düz xətt üzrə deyil, getdikcə sürətlənərək irəliləyirdi.

Sümük itkisinin ən güclü məlum səbəbləri pasiyentə və baxıma aiddir. 2017-ci il seminarının periimplantit icmalı keçmişdə diş əti xəstəliyi (parodontit) keçirməyi, ərp təmizliyinin kifayət etməməsini və implantdan sonra müntəzəm baxıma gəlməməyi güclü sübutlu risk amilləri kimi sadalayır. Diş ətinin altında qalmış yapışdırıcı sement, implant ətrafında bərk diş ətinin olmaması və təmizliyi çətinləşdirən implant mövqeyi üçün sübutlar məhduddur. Siqaret və şəkərli diabet üçün həmin icmal məlumatları qəti hesab etmir, Avropa Periodontologiya Federasiyası (EFP) isə siqareti əsas risk amilləri sırasında sayır.

İltihab əlaməti olmadan irəliləyən sümük itkisi isə nadirdir. Həmin icmal yumşaq toxumada iltihab əlaməti olmadığı halda implant ətrafında irəliləyən sümük itkisinin seyrək görüldüyünü yazır. Dişləmə balanssızlığı və ya həddindən artıq yük kimi mexaniki səbəblər klinikada müzakirə olunur, amma bunların tək başına sümük itkisinə səbəb olduğuna dair sübutlar məhduddur. Praktik mənası belədir: rentgendə irəliləyən itki görüləndə əvvəlcə iltihab axtarılır.

Birinci siyahı daha çox sağalma dövrü ilə uyğun gələn və ya sabit qalmış sümük səviyyəsini düşündürür; bunları adi kontrol müayinənizdə həkiminizlə müzakirə edin. İkinci siyahıdan bir maddə sizə uyğundursa, iltihab və ya irəliləyən itki düşünülməli və planlı qəbulu gözləmək olmaz. Qəti fərqi müayinə və rentgen müəyyən edir.

Ardıcıllıq vacibdir: əvvəlcə təcili vəziyyət istisna edilir, sonra iltihab axtarılır, ən sonda itkinin səbəbi və həcmi müəyyən olunur.

1. 1

   Təcili əlamətlər soruşulur

   Nəfəs almaqda, danışmaqda və ya udmaqda çətinlik, ağızda böyük şişkinlik, ağzı aça bilməmə və ya gözdə şişkinlik varsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır; 112-yə zəng edin. Bunlar yoxdursa, növbəti addımlar diş həkimi kabinetində atılır.

2. 2

   Diş əti müayinə olunur və cib ölçülür

   Nazik zondla implant ətrafındakı cib dərinliyi ölçülür, qanaxma və ya irinin olub-olmadığına baxılır. Tərif məqaləsi protez taxıldıqdan sonrakı ölçməyə görə artan cib dərinliyini periimplantit meyarlarından biri sayır.

3. 3

   Rentgen çəkilir və köhnəsi ilə müqayisə edilir

   Tək bir şəkil sümüyün harada olduğunu göstərir, müqayisə isə irəliləyib-irəliləmədiyini. Protez günündəki və sonrakı illərdəki rentgen şəkilləriniz varsa, yanınızda aparın; başqa klinikada çəkilibsə, rəqəmsal surətini istəyin.

4. 4

   Köhnə şəkil yoxdursa, seminarın həddindən istifadə olunur

   Qanaxma ilə birlikdə rentgendə sümük səviyyəsinin 3 mm və ya daha çox aşağıda olması və 6 mm və ya daha çox cib dərinliyi köhnə qeyd olmadan da periimplantiti göstərir. Bu həddən aşağı olan tapıntılar izləmə və yeni ölçmə ilə qiymətləndirilir.

5. 5

   Səbəblər araşdırılır

   Təmizlənə bilməyən körpü forması, diş ətinin altında qalmış sement qalığı, boşalmış vint, implantın mövqeyi, siqaret və keçmiş diş əti xəstəliyi soruşulur və yoxlanılır. Səbəb aradan qaldırılmadan aparılan müalicə davamlı olmur.

6. 6

   Müalicə mərhələli planlaşdırılır

   EFP-nin təsvir etdiyi ardıcıllıqla əvvəlcə cərrahi olmayan peşəkar təmizləmə və xlorheksidinli ağız yaxalayıcısı və ya gel; yenidən qiymətləndirmə adətən 6 həftə sonra. Lazım olarsa antibiotik, sonra cərrahiyyə: sümük qrefti, sümük nahamarlıqlarının düzəldilməsi və ya implantın açıqda qalan səthinin cilalanması.

Seçimlər bir-birinin rəqibi deyil; çox vaxt ardıcıl tətbiq olunur. Hansının sizə uyğun olduğunu itkinin dərəcəsi, forması və səbəbi müəyyən edir.

Bu vəziyyəti çətinləşdirən onun səssizliyidir. Aşağıdakılar xoş niyyətlə verilən, amma sümüyü əldən verdirən qərarlardır.

İtirilmiş sümük özü-özünə geri qayıtmır. Müalicənin real hədəfi irəliləməni dayandırmaq və qalan sümüyü qorumaqdır; uğurun ölçüsü sonrakı rentgen şəkillərində səviyyənin sabit qalmasıdır.

1. İlkin qiymətləndirmə

   Müayinə, cib ölçməsi və rentgen müqayisəsi ilə itkinin sağalma dövrünə, yoxsa iltihaba aid olduğu müəyyən edilir. İltihab varsa, müalicə bu mərhələdə başlayır.

2. Cərrahi olmayan müalicə və yenidən qiymətləndirmə

   EFP-yə görə yenidən qiymətləndirmə adətən 6 həftə sonra aparılır: qanaxmanın dayanıb-dayanmadığına və ciblərin dayazlaşıb-dayazlaşmadığına baxılır.

3. Lazım olarsa, cərrahiyyə

   İltihab nəzarət altına alındıqdan sonra planlaşdırılır. Sağalmadan sonra diş əti səviyyəsi bir qədər geri çəkilə və implantın bir hissəsi daha çox görünə bilər; bunu əvvəlcədən müzakirə edin.

4. Uzunmüddətli müşahidə

   Bir dəfə sümük itkisi yaşamış implantda kontrol intervalları qısalır. EFP ildə bir dəfə rentgen tövsiyə edir; hər şəklin əvvəlkiylə müqayisəsi müalicənin işə yarayıb-yaramadığını göstərən yeganə ölçüdür.

Tək bir rəqəm vermirik, çünki eyni tapıntı bir kontrol qəbulu ilə də başa çata bilir, implantın yenidən qoyulmasına qədər də uzana bilir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Aşkarlandığı mərhələ

Yalnız diş ətini tutan vəziyyət cərrahi olmayan müalicə ilə başa çata bilər. Sümüyə yayılmış vəziyyət cərrahiyyə, əlavə seans və uzun müşahidə tələb edir.

Neçə implantın təsirləndiyi

Tək bir nahiyə ilə bütün ağıza yayılmış itki eyni iş deyil. Səbəb ortaqdırsa, müalicə də bütün ağzı əhatə edir.

Protezin dəyişdirilib-dəyişdirilməyəcəyi

Mənbə təmizlənə bilməyən körpü formasıdırsa, protezin yenidən hazırlanması xərcin böyük maddəsi olur.

İmplantın saxlanıla bilib-bilməyəcəyi

Çıxarılma lazımdırsa, proses sağalma, yenidən qiymətləndirmə və yeni implantla davam edir; bu, erkən müdaxilədən qat-qat geniş ssenaridir.